Amarant to roślina, która może pełnić w ogrodzie kilka ról naraz: dostarczać młodych liści, nasion i efektownych kwiatostanów, a przy okazji wprowadzać do warzywnika intensywny, czerwono-purpurowy akcent. Poniżej pokazuję, jak odróżnić szarłat uprawny od chwastu, kiedy go wysiać, jak pielęgnować oraz gdzie posadzić go w warzywniku i sadzie.
Szarłat dobrze rośnie, gdy zapewnisz mu ciepło, słońce i przestrzeń
- Termin siewu: bezpośrednio do gruntu najlepiej po 15 maja, gdy minie ryzyko przymrozków.
- Stanowisko: wybierz miejsce słoneczne, ciepłe i osłonięte od silnego wiatru.
- Gleba: powinna być przepuszczalna, umiarkowanie żyzna i wolna od zastoin wody.
- Zastosowanie: liście można zbierać jak warzywo, a nasiona przeznaczyć do kuchni po pełnym dojrzeniu.
- Uwaga: szarłat szorstki jest pospolitym chwastem i nie powinien zastępować sprawdzonej odmiany uprawnej.
Co kryje się pod nazwą amarant
W ogrodnictwie najczęściej chodzi o szarłaty z rodzaju Amaranthus, czyli jednoroczne rośliny o dekoracyjnych liściach i kwiatostanach. Ta sama nazwa odnosi się też do koloru czerwonego z purpurowym lub różowym tonem. W praktyce ogrodowej interesuje nas jednak przede wszystkim roślina, którą można uprawiać ozdobnie, na młode liście albo na nasiona.
Poszczególne gatunki różnią się wysokością, pokrojem i przeznaczeniem. Szarłat zwisły tworzy długie, opadające kwiatostany, szarłat trójbarwny przyciąga uwagę wielobarwnymi liśćmi, a szarłat wyniosły lub wiechowaty nadaje się zarówno do ogrodu ozdobnego, jak i do pozyskiwania nasion. Na pierwszą uprawę najlepiej kupić nasiona opisanej odmiany, zamiast zbierać je z przypadkowej rośliny.
| Typ szarłatu | Najważniejsze cechy | Najlepsze zastosowanie |
|---|---|---|
| Szarłat zwisły | Długie, zwisające kwiatostany, zwykle 60-200 cm wysokości | Rabaty, kwiat cięty, suche bukiety |
| Szarłat trójbarwny | Kolorowe liście, często zielone, czerwone, żółte lub purpurowe | Warzywnik ozdobny i pojemniki |
| Szarłat wyniosły | Wzniesiony pokrój, duże wiechy, wartościowe nasiona | Uprawa na nasiona i efektowny akcent w ogrodzie |
| Szarłat szorstki | Dziki gatunek często pojawiający się w ogrodach i na nieużytkach | Chwast, którego lepiej nie rozmnażać |
Najłatwiej pomylić odmianę uprawną z szarłatem szorstkim. Ten drugi szybko rośnie, wytwarza dużo nasion i może pojawić się między warzywami. Nie każda roślina wyglądająca podobnie jest przeznaczona do jedzenia, dlatego w kuchni wykorzystuję wyłącznie materiał siewny z pewnego źródła.
Gdzie posadzić i kiedy wysiać szarłat
Szarłat pochodzi z cieplejszych rejonów świata, dlatego w polskim ogrodzie potrzebuje przede wszystkim dużej ilości słońca i nagrzanej gleby. Dobrze rośnie przy południowej ścianie, na otwartej rabacie albo w miejscu osłoniętym od zimnych, wiosennych wiatrów. W półcieniu wyciąga się, słabiej się rozgałęzia i zwykle tworzy mniej okazałe kwiatostany.
Bezpośredni siew do gruntu wykonuję dopiero w drugiej połowie maja. W chłodniejszych rejonach kraju rozsądniej poczekać kilka dni dłużej niż ryzykować przemarznięcie młodych siewek. Przymrozek może zniszczyć całą wschodzącą roślinę, ponieważ szarłat nie jest odporny na niską temperaturę.
Przygotowanie stanowiska
Glebę warto spulchnić na głębokość około 20-25 cm i usunąć korzenie chwastów. Najlepsze podłoże jest lekkie lub średnio zwięzłe, przepuszczalne i zasobne w próchnicę, ale nieprzesadnie nawożone. Jeśli ziemia jest ciężka, poprawiam ją kompostem i materiałem rozluźniającym, zamiast sadzić rośliny w miejscu, gdzie po deszczu długo stoi woda.
Nasiona są bardzo drobne, więc wysiewam je płytko, zwykle na głębokość około 0,5-1 cm, a potem delikatnie ugniatam ziemię. Zbyt głęboki siew opóźnia wschody albo całkowicie je blokuje. Po pojawieniu się kilku liści przerywam rośliny, zostawiając między nimi około 30-50 cm, zależnie od odmiany.
Rozsada dla wcześniejszego startu
Jeżeli zależy mi na wcześniejszym kwitnieniu, wysiewam nasiona do małych doniczek w kwietniu. Rozsadę sadzę do gruntu dopiero po zahartowaniu i ustąpieniu przymrozków. Ten sposób sprawdza się szczególnie przy odmianach ozdobnych, ale wymaga ostrożności, ponieważ młode rośliny nie lubią uszkadzania korzeni.
W warzywniku można prowadzić rośliny w kilku rzędach co 40-60 cm. Przy uprawie na młode liście dopuszczam mniejszą rozstawę, natomiast odmiany przeznaczone na nasiona potrzebują więcej miejsca na rozgałęzienie i przewiew. Najczęstszy błąd to zbyt gęsty siew, który utrudnia pielęgnację i zwiększa ryzyko chorób grzybowych.
Jak pielęgnować rośliny przez sezon
W pierwszych tygodniach po wschodach szarłat rośnie wolniej niż wiele chwastów. Dlatego regularne odchwaszczanie ma większe znaczenie niż intensywne nawożenie. Płytko spulchniam ziemię między roślinami i staram się nie uszkadzać delikatnych siewek.
Po ukorzenieniu roślina znosi krótkotrwałą suszę, ale nie oznacza to, że można całkowicie zrezygnować z podlewania. W czasie długiego upału podlewam ją rzadziej, lecz obficiej, kierując wodę bezpośrednio pod roślinę. Stałe moczenie liści i podłoże bez odpływu sprzyjają gniciu korzeni oraz problemom z chorobami.
Nawożenie bez przesady
Szarłat dobrze reaguje na kompost zastosowany przed siewem. W żyznej glebie dodatkowe nawożenie często nie jest potrzebne. Nadmiar azotu daje wprawdzie bujne liście, ale może opóźnić dojrzewanie nasion, zwiększyć podatność na łamanie pędów i pogorszyć smak młodych części rośliny.
W przypadku wysokich odmian sprawdzam, czy nie potrzebują podpór. Zwykle wystarcza pojedynczy palik wbity przy roślinie, zanim ta mocno się rozrośnie. Kwiatostany są lekkie, ale po deszczu stają się cięższe, a silny wiatr może pochylić wysokie pędy.
Przeczytaj również: Jak rosną szparagi - Poznaj zasady uprawy i zbieraj plony latami
Choroby i szkodniki
W przydomowej uprawie największym problemem bywa nie konkretny szkodnik, lecz zbyt wilgotne i gęste stanowisko. Objawami kłopotów są plamy na liściach, więdnięcie mimo wilgotnej ziemi oraz miękkie fragmenty łodyg. Porażone części usuwam, poprawiam przewiew i unikam podlewania z góry.
Młode liście mogą uszkadzać pchełki ziemne, mszyce lub gąsienice. Przy niewielkiej liczbie roślin najpierw sprawdzam spód liści i usuwam szkodniki ręcznie albo spłukuję je wodą. Chemiczne środki ochrony stosuję tylko wtedy, gdy preparat jest dopuszczony do konkretnej uprawy jadalnej i zachowuję wskazany okres karencji.
Liście, nasiona i kwiatostany mają różne terminy zbioru
Młode liście można ścinać stopniowo, gdy roślina osiągnie kilkanaście centymetrów wysokości. Zbieram przede wszystkim delikatne wierzchołki i nie ogołacam całego pędu, aby mógł dalej rosnąć. Po ugotowaniu liście przypominają zastosowaniem młody szpinak, choć smak zależy od gatunku i wieku rośliny.
Nasiona dojrzewają później, zwykle pod koniec lata lub na początku jesieni. Rozpoznaję ten moment po tym, że kwiatostany zaczynają zasychać, a nasiona łatwo oddzielają się od torebek. Ścinam całe wiechy w suchy dzień, dosuszam je w przewiewnym miejscu i dopiero potem wykruszam. Zbiór trzeba przeprowadzić przed silnym osypywaniem, bo drobne nasiona szybko rozsiewają się po całym warzywniku.
Do jedzenia przeznaczam wyłącznie nasiona z odmian opisanych jako jadalne i uprawianych bez przypadkowych oprysków. Nie zbieram roślin rosnących przy drodze, na kompoście ani w miejscach, gdzie mogły mieć kontakt ze środkami ochrony. W kuchni nasiona można prażyć, gotować lub mielić, ale przed użyciem powinny być dokładnie oczyszczone i suche.
Wśród roślin użytkowych dobrze sprawdzają się także inne jadalne liście i zioła. Przy małej ilości miejsca można połączyć wyższy szarłat z niższymi roślinami, na przykład sałatą, szczypiorkiem albo czosnkiem niedźwiedzim w doniczce. Trzeba tylko zostawić szarłatowi odpowiednią przestrzeń, aby nie zacieniał sąsiadów.
Amarantowe akcenty w warzywniku i sadzie
Najbardziej dekoracyjny efekt uzyskuję, sadząc wysokie odmiany w tylnej części rabaty albo przy ogrodzeniu. Czerwone liście i purpurowe wiechy dobrze wyglądają obok roślin o jasnozielonym ulistnieniu, nagietków, kopru i niskich odmian fasoli. W sadzie można wykorzystać je jako sezonową plamę koloru między młodymi drzewami, ale trzeba pilnować, by nie konkurowały z nimi o wodę.
Kolor amarantowy dobrze łączy się z zielenią liści, bielą kwiatów i srebrzystymi ziołami. Przy projektowaniu fragmentu ozdobno-użytkowego zwracam uwagę przede wszystkim na wysokość, bo pojedyncza roślina może dorosnąć do około 150-200 cm. Najwyższe odmiany sadzę z tyłu, a trójbarwne formy bliżej ścieżki, gdzie można obserwować ich liście.
W pobliżu drzew owocowych dobrze wyglądają także rośliny o drobnych owocach i mocnym kolorze. Jeśli planujesz taką kompozycję, pomocne może być zestawienie odmian rajskiego jabłuszka z jednorocznymi roślinami o purpurowych liściach. Dzięki temu sad jest atrakcyjny nie tylko w czasie kwitnienia, lecz także późnym latem.
Warto jednak usuwać część dojrzałych kwiatostanów, jeśli nie chcesz samosiewu. Szarłat łatwo rozsiewa nasiona, a w następnym sezonie młode rośliny mogą pojawić się w ścieżkach i między warzywami. Zostawiam zwykle kilka wiech na nasiona, a pozostałe ścinam na kompost lub do suchych dekoracji.
Najprostszy plan na pierwszy sezon z szarłatem
- Wybierz jedną odmianę ozdobną albo jadalną, zamiast mieszać kilka typów bez sprawdzenia ich wysokości.
- Przygotuj słoneczne stanowisko z przepuszczalną ziemią i dodaj do niej dojrzały kompost.
- Wysiej nasiona po połowie maja na głębokość około 0,5-1 cm.
- Po wschodach usuń chwasty i przerwij rośliny, zostawiając im 30-50 cm przestrzeni.
- Podlewaj podczas długiej suszy, ale nie utrzymuj stale mokrego podłoża.
- Młode liście zbieraj stopniowo, a nasiona ścinaj dopiero wtedy, gdy kwiatostany zaczynają zasychać.
Moim zdaniem szarłat najlepiej sprawdza się wtedy, gdy nie traktuje się go wyłącznie jako ciekawostki. W jednym sezonie może ozdobić warzywnik, dostarczyć jadalnych liści i stworzyć materiał na suche bukiety, pod warunkiem że zapewnisz mu ciepłe stanowisko, rozsądną rozstawę i kontrolę nad samosiewem.
